۱- ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه

هجویری / کشف المحجوب / بابٌ فی ذکر أئمَّتِهِم من اهل البیت

منهم: جگربند مصطفی و ریحان دل مرتضی، و قرّة عین زهرا، ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه
وی را اندر این طریقت نظری تمام بود و اندر دقایق عبارات حظی وافر؛ تا که گفت اندر حال وصیت: «علیکم بِحِفْظِ السَّرائِرِ؛ فانَّ اللّهَ تعالی مُطَّلِعٌ عَلَی الضَّمائِرِ. بر شما بادا به حفظ اسرار؛ که خداوند تعالی دانندۀ ضمایر است.»
و حقیقت این ان بود که بنده مخاطب است به حفظ اسرار، همچنان که به حفظ اظهار. پس حفظ اسرار از التفات به اغیار بود و حفظ اظهار از مخالفت جبار.
ومیآید که چون قدریان غلبه گرفتند و مذهب اهل اعتزال اندر جهان پراکنده شد، حسن البصری رضی اللّه عنه به حسن بن علی رضی اللّه عنهما نامه‌ای نبشت و گفت:
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
السَّلامُ علیک یابنَ رَسُولِ اللّهِ و قُرَّةَ عَیْنِه، و رحمةُ اللّهِ وَ بَرَکاتُه.
امِا بَعْدُ، فَإنَّکُم، مَعاشرَ بنی هاشم، کَالفُلْکِ الجاریةِ فی اللُّجَج، و مَصابیح الدّجی، و أعلامِ الهُدی و الأئمَّةُ القادَةُ، الّذینَ مَنْ تبَعَهُم نجا، کَسَفینَةِ نُوحٍ المَشْحُونَةِ الَّتی یَؤُلُ إلیها المُؤمِنونَ وَ یَنْجُو فیها المُتَمَسِّکونَ. فَما قولُک، یابنَ رَسولِ اللّه صلّی اللّه علیه عِندَ حَیرتِنا فی القَدَرِ و اختلافِنا فی الإستطاعةِ؟ لِتُعَلِّمشنا بِما تأکَّدَ علیه رَأیُکَ، فأنّکُمْ «ذُریّةٌ بَعضُها مِنْ بعضٍ» بعلم اللّهِ عُلِّمْتُم، و هُوَ الشّاهدُ عَلَیکم و أنتم شُهَداءُ اللّه عَلَی النّاسِ، والسّلام.
معنی این، آن بود که: سلام خدای بر تو باد، ای پسر پیغمبر خدای و روشنایی چشم او، رحمت خدای بر شما باد و برکات او. شما جملگی بنی هاشم چون کشتیهای روانید اندر دریاها و ستارگان تابندهاید و علامات هدایت و امامان دین. هر که متابع شما بود نجات یابد، چون متابعان کشتی نوح که بدان نجات یافتند مؤمنان. تو چه می‌گویی، یا پسر پیغامبر صلی اللّه علیه اندر تحیر ما اندر قدر و اختلاف ما اندر استطاعت؟ تا ما بدانیم که روش تو چیست اندر آن و شما ذریۀ پیغامبرید علیه السّلام و هرگز منقطع نخواهید گشت. علمتان به تعلیم خدای است عزّ و جلّ و او نگاه دارنده و حافظ شماست و شما از آن خلق.
چون نامه بدو رسید، جواب نبشت:
بسم اللّه الرّحمنِ الرّحیمِ
أمّا بعدُ، فَقَد انْتَهی إلیَّ کتابُک عندَ حَیرَتِک و حیرَةِ مَنْ زغمتَ مِنْ أمَّتنا، و الّذی علیه رأیی أنّ مَنْ لم یؤمِنْ بِالقَدَرِ، خَیْرِه و شرِّه، فقد کَفَر، و مَنْ حَمَلَ المَعاصی عَلَی اللّهِ فقد فَجشرَ. إنّ اللّهَ لایُطاعُ بِاکراهٍ و لایُعْصی بغَلَبَةٍ ولایهْمِلُ العبادَ مِنَ المُلکة، لکنّه المالکُ لما ملّکَهُم و القادرُ عَلی ما غَلَبَه قُدْرَتُهم فَإنِ ائْتُمِرُوا بالطّاعةِ لم یکنْ لَهُمْ صادّاً ولالَهُم عَنْها مُثَبِّطاً، فَإن اتوا بالمعصیةِ و شاء أن یَمُنَّ علیهم فیحولُ بینَهم و بینَها فعلٌ و انْ لَمْ یَفْعَلْ فَلَیْسَ هُوَ حَمَلَهم علیها اجباراً وَلا أَلزَمَهُم ایّاها إکراهاً بالحْتِجاجه علیهم أنْ عرّفهم و مکّنهم و جعل لهم السّبیل إلی أخذِ ما دَعاهُم إلیه و ترکِ ما نَهیهُم عنه، «وللّهِ الحجّةُ البالغةُ. (۱۴۹/الأنعام)». والسلام.
معنی این آن بود که: آن‌چه نبشته بودی از حیرت خود و آن که می‌گویی از امت ما، اندر قدر، و آن‌چه رای ما بدان مستقیم است آن است که هر که به قدر خیر و شر از خدای، ایمان نیارد کافر است و هر که معاصی بدو حواله کند فاجر؛ یعنی انکار تقدیر مذهب قدر بود و حوالت معاصی به خدای مذهب جبر. پس بنده مختار است اندر کسب خود به مقدار استطاعتش از خدای عزّ و جلّ و دین میان جبر وقدر است.
و مراد من از این نامه بیش از این کلمه نبود، اما جمله بیاوردم؛ که سخت فصیح و نیکو بود و این جمله بدان آوردم که وی رضی اللّه عنه اندر علم حقایق و اصول به درجتی بوده است که اشارت حسن بصری، با مبالغتش اندر علم، بدو بوده است. و اندر حکایات یافتم که اعرابیی از بادیه درآمد و او بر در سرای خود نشسته بود اندر کوفه. اعرابی وی را دشنام داد و مادر و پدرش را. وی برخاست و گفت: «یا اعرابی، اگر گرسنه‌ای تا نانت آرند و یا تشنه‌ای تا آبت آرند، یا تو را چه رسیده است؟» و وی می‌گفت: «تو چنین، و مادر و پدرت چنین و چنین.» حسن رضی اللّه عنه فرمود غلام را تا یک بدره دینار بیرون آورد و بدو داد و گفت: «یا اعرابی، معذور دار که اندر خانۀ ما بیش از این نمانده است والا از تو دریغ نداریمی.» چون اعرابی این سخن بشنید، گفت: «اشهدُ اَنّک ابنُ رسولِ اللّه، صلّی اللّه علیه و سلّم. می گواهی دهم که تو پسر پیغمبری و من این‌جا به تجربت حلم تو آمدم.»
و این صفت محققان مشایخ باشد رضوان اللّه علیهم که مدح و ذم خلایق به نزدیک ایشان یکسان شده باشد و به جفا گفتن متغیر نشوند و اللّه اعلم.
بررسی آماری ۱- ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه - منهم: جگربند مصطفی و ریحان دل مرتضی، و قرّة عین زهرا، ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه

بیشترین کلمات استفاده شده از لحاظ آماری کلمات ,و، ,که، اندر، الله، به، آز، این، بود، ما، است می باشند. هجویری از کلمه ,و ۶۸ بار ، ,که ۱۹ بار ، اندر ۱۶ بار ، الله ۱۳ بار ، به ۱۳ بار ، آز ۱۲ بار ، این ۹ بار ، بود ۹ بار ، ما ۸ بار ، است ۸ بار در ۱- ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه - منهم: جگربند مصطفی و ریحان دل مرتضی، و قرّة عین زهرا، ابومحمد الحسن بن علی، کرّم اللّه وجهه استفاده کرده است.

کلمه تکرار
,و 68
,که 19
اندر 16
الله 13
به 13
آز 12
این 9
بود 9
ما 8
است 8
تو 7
خدای 6
علیه 6
شما 6
آن 6
وی 5
تا 5
حفظ 5
چون 5
را! 4
حسن 4
بدو 4
گفت: 4
رضی 4
بر 4
مِنْ 4
مذهب 3
بدان 3
هر 3
یا 3
فی 3
علیهم 3
قدر 3
خود 3
پسر 3
علی 3
عنه 3
بوده 2
باشد. 2
یابنَ 2
بنده 2
اعرابی، 2
عزّ 2
بنی 2
لم 2
اعرابی 2
بیش 2
معاصی 2
مادر 2
تعالی 2
«یا 2
جلّ 2
داد 2
صلی 2
معنی 2
چه 2
نامه 2
هُوَ 2
جمله 2
نجات 2
او 2
آن‌چه 2
پس 2
بن 2
فقد 2
ذریۀ 1
شد، 1
«اشهدُ 1
نخواهید 1
خدای، 1
تبَعَهُم 1
فَجشرَ. 1
علمتان 1
شر 1
کافر 1
شاء 1
یکنْ 1
رأیی 1
اما 1
اظهار. 1
نبود، 1
عُلِّمْتُم، 1
مطلع 1
بدره 1
صفت 1
درآمد 1
دقایق 1
اللّه، 1
حواله 1
متابع 1
اختلاف 1
وقدر 1
عَنْها 1
بغَلَبَةٍ 1
جعل 1
ائْتُمِرُوا 1
انکار 1
حَمَلَ 1
مراد 1
کسب 1
بِالقَدَرِ، 1
شُهَداءُ 1
علیها 1
القَدَرِ 1
سخت 1
والا 1
حَیرَتِک 1
نَهیهُم 1
شرِّه، 1
خلق 1
شده 1
رَأیُکَ، 1
بادا 1
نیکو 1
فرمود 1
یعنی 1
حقایق 1
دشنام 1
المالکُ 1
حقیقت 1
اسرار؛ 1
الجاریةِ 1
آرند، 1
گرسنه‌ای 1
بادیه 1
باد، 1
مُثَبِّطاً، 1
اختلافِنا 1
اگر 1
قُدْرَتُهم 1
دل 1
العبادَ 1
محققان 1
دهم 1
لَهُمْ 1
ولایهْمِلُ 1
گشت. 1
مشایخ 1
عنهما 1
تجربت 1
مَصابیح 1
ضمایر 1
المَعاصی 1
رسیده 1
إلیها 1
در 1
اشارت 1
سلام 1
فَإنِ 1
همچنان 1
رای 1
منقطع 1
لایُطاعُ 1
یَنْجُو 1
حَیرتِنا 1
این، 1
آوردم 1
تمام 1
چشم 1
القادرُ 1
اعرابیی 1
کَالفُلْکِ 1
مَعاشرَ 1
ایمان 1
حوالت 1
شماست 1
کشتیهای 1
جملگی 1
خیره 1
لکنّه 1
یابد، 1
بالطّاعةِ 1
غَلَبَه 1
جگربند 1
پیغمبر 1
فصیح 1
استطاعت؟ 1
عِندَ 1
جفا 1
أمَّتنا، 1
اجباراً 1
کلمه 1
خیر 1
إکراهاً 1
المَشْحُونَةِ 1
بَعْدُ، 1
یافتم 1
ای 1
ریحان 1
الشّاهدُ 1
یَؤُلُ 1
مؤمنان. 1
ما، 1
أخذِ 1
دانندۀ 1
المُؤمِنونَ 1
خلایق 1
بیرون 1
الدّجی، 1
ابومحمد 1
السَّرائِرِ؛ 1
بالمعصیةِ 1
قدریان 1
فأنّکُمْ 1
بینَها 1
دَعاهُم 1
او، 1
متابعان 1
کَفَر، 1
الّذی 1
پیغامبر 1
الحجّةُ 1
اسرار 1
درجتی 1
عنه، 1
گفتن 1
دین 1
مرتضی، 1
کرّم 1
چیست 1
با 1
الهُدی 1
الضَّمائِرِ. 1
والسّلام. 1
یافتند 1
عبارات 1
جواب 1
بَرَکاتُه. 1
بشنید، 1
زهرا، 1
خداوند 1
اتوا 1
البالغةُ. 1
وجهه 1
وافر؛ 1
نوح 1
النّاسِ، 1
جبار. 1
نبشته 1
مخاطب 1
الَّتی 1
میان 1
پیغامبرید 1
حیرت 1
البصری 1
سخن 1
سرای 1
بسم 1
فیها 1
الی 1
سلّم. 1
تابندهاید 1
نانت 1
ملّکَهُم 1
حکایات 1
ومیآید 1
بیاوردم؛ 1
بصری، 1
أَلزَمَهُم 1
چنین.» 1
فیحولُ 1
بِاکراهٍ 1
استطاعتش 1
معذور 1
بودی 1
یَفْعَلْ 1
رسولِ 1
کَسَفینَةِ 1
برخاست 1
منهم: 1
آرند 1
لایُعْصی 1
حافظ 1
مدح 1
پدرش 1
مکّنهم 1
می 1
آبت 1
یک 1
«تو 1
بِما 1
وصیت: 1
بعلم 1
القادَةُ، 1
فَلَیْسَ 1
امت 1
پدرت 1
پراکنده 1
چنین، 1
امامان 1
نشوند 1
اغیار 1
دارنده 1
تحیر 1
می‌گویی، 1
الإستطاعةِ؟ 1
مختار 1
یمن 1
الرّحمنِ 1
نگاه 1
هاشم، 1
نجا، 1
بدانیم 1
می‌گویی 1
اسرار، 1
انْتَهی 1
اعلم. 1
کوفه. 1
دینار 1
تشنه‌ای 1
هدایت 1
هرگز 1
روش 1
حَمَلَهم 1
وَلا 1
أنتم 1
طریقت 1
فعلٌ 1
نزدیک 1
گواهی 1
روانید 1
بَعضُها 1
التفات 1
«ذُریّةٌ 1
نامه‌ای 1
غلام 1
, 1
مصطفی 1
است؟» 1
زغمتَ 1
نبشت 1
مبالغتش 1
الأئمَّةُ 1
الرّحیمِ 1
مخالفت 1
رسید، 1
ولالَهُم 1
لما 1
هاشم 1
نداریمی.» 1
دریغ 1
این‌جا 1
ترک 1
متغیر 1
کتابُک 1
روشنایی 1
مستقیم 1
اصول 1
ایّاها 1
فَما 1
نشسته 1
نظری 1
قولُک، 1
بینَهم 1
قرّة 1
المُتَمَسِّکونَ. 1
فَإنَّکُم، 1
عَلَیکم 1
تأکَّدَ 1
اهل 1
رحمت 1
مقدار 1
بِحِفْظِ 1
دریاها 1
لِتُعَلِّمشنا 1
الحسن 1
علیک 1
پیغمبری 1
عرّفهم 1
جهان 1
حلم 1
می‌گفت: 1
دار 1
بالحْتِجاجه 1
السّلام 1
إلیه 1
علم 1
کشتی 1
گرفتند 1
رضوان 1
یؤمِنْ 1
علی، 1
ذم 1
چنین 1
ابنُ 1
ایشان 1
فاجر؛ 1
کند 1
آنک 1
أعلامِ 1
است.» 1
علامات 1
اللُّجَج، 1
خانۀ 1
اعتزال 1
آورد 1
بعضٍ» 1
«علیکم 1
علم، 1
«وللّهِ 1
حظی 1
عین 1
قدر، 1
برکات 1
ستارگان 1
جبر. 1
حال 1
آمدم.» 1
عَیْنِه، 1
المُلکة، 1
نمانده 1
(۱۴۹/الأنعام)». 1
نیارد 1
الّذینَ 1
تقدیر 1
السّبیل 1
صادّاً 1
یکسان 1
تعلیم 1
باد 1